Хомус, ырыа куттаах Василена Шарина – Улан

Сергей Зверев-Кыыл Уола аатынан Үҥкүү тыйаатыра муус устар 3 күнүгэр киэһэ 19:00 ч. “Сэргэлээх уоттара” Култуура киинигэр хомусчут-импровизатор, ырыаһыт, Норуоттар икки ардыларынааҕы уонна Арассыыйатааҕы күрэхтэр кыайыылааҕа Василена Шарина-Улан “ТУРУК” диэн моно-перфоманска ыҥырар.

Василена Үҥкүү тыйаатырыгар 2012 с. айымньылаахтык, таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. Дэгиттэр талааннаах Василена – ырыаһыт, импровизатор-хомусчут, чабырҕахсыт, оһуокайы уонна сээдьэни таһаарар. Ону тэҥэ тыйаатыр үҥкүүнэн дьүһүйүллэн турбут испэктээктэригэр кыттар. Василена бэйэтин айар үлэтигэр ирдэбиллээх, үгүһүн саҥаттан саҥаны толкуйдаан киллэрэр. Бу сыллар тухары түөрт төгүл айар киэһэлэри көрөөччүлэригэр бэлэхтээтэ. Элбэх бырайыактарга кытынна, баһаамнык гостуруоллаата. Соҕуруунан-хотунан айаннаата.

Василена Орто Халыматтан төрүттээх, Сыбаатай нэһилиэктэн. Алын сүһүөх кылаастарга Сыбаатайга үөрэммитэ. Онтон алтыс кылааска Орто Халымаҕа, ол кэннэ сэттис кылааска ийэтин дойдутугар Мэҥэ-Хаҥалас Нуораҕатыгар. Орто оскуоланы Орто Халымаҕа ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Хас да оскуолаҕа үөрэммит буолан кылааһынньыктара, доҕотторо-атастара элбэх.  Василена этэринэн, Орто Халымаҕа оҕо сырыттаҕына, саха фольклорун көрүҥнэрэ отой сайдыбатах кэмнэрэ этэ. Ол да буоллар кини кытаанах баҕайы, былыргы  хомуска тарда сатаабытын куруутун өйдүүр. Онто сатамматаҕын санаан ылааччы. 2004 с. “Полярная звезда” күрэххэ кэлэ сылдьан хомуска оонньууларын көрөн наһаа сөхпүт уонна ымсыырбыт. Хомус диэн муусука үнүстүрүмүөнэр оҕолор үчүгэйдик оонньуулларын көрөн наһаа сөхпүт. Ийэтэ Марфа Николаевна ону билэн баран Мандар Уус оҥорбут хомуһун атыылаһан бэлэхтээбит. Василена үөрүү бөҕөтүн үөрбүт уонна хомуска дорҕооннору таһааран барбыт. Биирдэ эмит Дьокуускайга кэллэхтэринэ, ийэтэ Марфа Николаевна хомус маастар-кылаастарыгар наар сырытыннарара. Кини баар суох оҕото хомуһунан үлүһүйэрин билэр буолан наар кини баҕа санаатын толоро сатыыра. Билигин  хомус Василена чугас доҕоро, олоҕун аргыһа.  Орто оскуоланы бүтэрэн баран Василена Марк Жирков аатынан муусука кэллиэһигэр, фольклор салаатыгар үөрэххэ киирбитэ. Дьиҥэр, Василена бастакы баҕа санаата — драматическай актриса эбит. Онто баара хомойуох иһин ол сыл Щепкинскэй училищеҕа набор суох буолан биэрбит. Ол да буоллар эдэр кыыс артыыс буолар баҕата уостубатаҕа. Син биир артыыс буолуом диэн эрэллээҕэ. Дьиҥэр, хомуһунан тахсыам, киэн эйгэҕэ билинии ылыам дии санаабат да эбит. Бэйэтэ хайдах эрэ сыыйа-баайа хомуска оонньуура тардан барбыт. Уопсайынан эттэххэ, Марк Жирков аатынан Муусука кэллиэһигэр фольклор туох баар жанрыгар барытыгар ылсыһан үөрэммит – тойук, чабырҕах, ырыа, хомус, тойук. Василенаны Муусука кэллиэһин уһуйааччылара, хомусчут идэтигэр такайбыт, хомус иһин-таһын бука бары өттүттэн билэр Варвара Александровна Степанова-Арчыына уонна Вероника Васильевна Лыткина буолаллар.  Василена уһуйааччыларыгар махтала муҥура суох.

Василена Үҥкүү тыйаатырыгар үлэлээбитэ быйыл 13 сыла. Оччолорго бары төрдүс кууруска үөрэнэ сылдьар устудьуоннар Артур Семенов, Айсен Аммосов, Игорь Игнатьев буоланнар сиэттиспитэн кэлбиттэрэ. Кинилэргэ анаан “Айар Кут” диэн фольклор бөлөҕүн уус-уран салайааччы Светлана Прокопьевна Бессонова тэрийбитэ. Кинилэр көхтөөхтүк айар үлэҕэ оройдорунан түспүттэрэ. Ол кэннэ номнуо уончаттан тахса сыл ааһа оҕуста. Ити бииргэ кэлбит уолаттара бары туспа суолланан-иистэнэн атын кэлэктииптэргэ үлэлии сылдьаллар. Василена тыйаатырга үлэҕэ киирэн баран тыйаатыр күүһүн дьэ үчүгэйдик билбитэ. Үҥкүүһүттэри кытары хас да испэктээктэргэ кыттар, хамсанар-имсэнэр, эрчиллэр. Кыра эрдэҕинэ ийэтэ эппит тылларыгар махтанар: “Артыыс киһи барыны барытын сатыахтаах. Сатаабаппын, кыайбаппын диэн отой толлубакка иннин диэки баран иһиэхтээххин, туох да сатаммат диэн тылы туттубакка. Ытаа диэтэхтэринэ ытаан, үөр диэтэхтэринэ үөрэн. Ол иһин мин барытын куттамакка, толлубакка, ылсан уонна оҥорон иһэбин, ийэм эппит тылларын наар эппэр-хааммар иҥэринэн илдьэ сылдьабын”.

Бастакы “Алгыстаах айаным аартыга” айар киэһэтэ 2013 с. биир тыынынан ааспыта. Оччолорго эдэр кыысчаан долгуйуу бөҕөтө буоллаҕа. Ийэтэ Марфа Николаевна иистэнэр үөрүйэх буолан сценическай көстүүм  арааһын тикпитэ, кини күҥҥэ көрбүт кэрэ оҕотун куруук маанылыыр, киэргэтэр-симиир. Василена “Айар Кут» бөлөҕүнэн икки төгүл “Звездный Хомус” бырайыакка кыттыбыта. Отой толору саала көрөөччүлээх буолан ааспыта. Василена ити бырайыакка араас хабааннаах саҥа нүөмэрдэри толорбута. Бу сыллар устата репертуарын бэйэтин баҕатынан уонна кыаҕынан талар. Афишатын эмиэ бэйэтэ көрүүтүнэн оҥотторор. Хас саҥа тэрээһин буолла да  саҥаттан саҥа көстүүмнэри тиктэрэр. Бэйэтэ тус блогтаах буолан, ону сайыннаран, элбэх устуоруйаны кэпсээн, элбэх дьон  онно киирэн, билигин кини көрөөччүлэрэ, биһирээччилэрэ элбээтэр элбээн иһэллэр.

Василена иккис айар киэһэтэ 2018 с. Саха тыйаатыр Олоҥхо саалатыгар буолбута.  «Дууһабар уйдаран, мичээрбэр кыттыһын” диэн бэртээхэй ааттааҕа.  Наһаа сылаас, ис киирбэх кэнсиэр буолан ааспыта. Тыйаатыр үҥкүүһүттэрэ, аркыастыр артыыстара  — айар аартыгын аргыстара бары күүс-көмө буолбуттара. Василена аркыастыр иһинэн тэриллибит  “Кыл Саха» уонна «Дьол» бөлөхтөрү кытары хас да бырайыактарга кыттыбыта. Кини урукку да, аныгы да, хойукку да ырыалары барыларын сөбүлээн, араарбакка толорор. Василена режиссердар, хореографтар таба көрөн испэктээктэргэ оруол талан биэрдэхтэринэ наһаа үөрэр. Хас биирдии артыыска саҥа оруолу холонон көрүү уонна толоруу дьол буоллаҕа дии. “Уруу” испэктээги тыйаатыр бастакы уус-уран салайааччыта Геннадий Семенович Баишев туруорбута. Василена ол испэктээккэ Кийиит кыыс оруолун толорор. Онтон “Үрүҥ Күн Оҕолоро” этнобалекка Удаҕан оруолун. Георгий Анатольевич Ковтун курдук Аан дойдуга биллэр хореограф сүдү үлэтигэр биир сүрүн оруолга тиксибитинэн кини киэн туттар. Бу икки оруоллар киниэхэ олус күндүлэр.

Билигин Василена бэйэтэ баҕалаахтары хомуска үөрэтэр. Кыра оҕолортон эбээлэргэ-эһээлэргэ дылы хомуһу тардарга үөрэниэхтэрин баҕарар дьоннор элбэхтэр. Ол эрэн Василена хомуска биирдиилээн үөрэтэрин сөбүлүүр уонна  тиһэҕэр дылы тириэрдэрин астынар. Ол курдук билиҥҥи оҕолор наһаа сымсалар, наһаа түргэннэр. Ол эрэн бу хомус артикуляционнай үлэттэн турар буоллаҕа дии. Оҕолор саҥараллара аҕыйаабыт диэн бэлиэтии көрөр. Василена баҕа санаата диэн бу хомуска оонньооһун артикуляционнай эрчиллии курдук бастакы кылаастан оскуола бырагыраамматыгар киирэрэ буоллар аһара туһалаах буолуо этэ диэн. Василена үөрэнээччилэрэ хомус күрэҕэр куруук кытталлар. Өрөспүүбүлүкэтээҕи араас таһымнаах күрэхтэргэ – кылааһынан бүттүү эбэтэр соҕотохтуу эмиэ.

 Василена биир идэлээхтэрин кытары дьон хомуска оонньуурун дьүүллүүр сүбэҕэ эмиэ кыттар. Кини этэринэн: “Оҕолор да, улахан да дьон хомуска оонньуулларын дьүүллүүр наһаа ыарахан. Улахан эппиэтинэс сүгэҕин. Бу оҕо сайдыытыгар, биитэр күүскэ үлэлииригэр, биитэр сыыһа оонньуурун барытын учуоттуохтааххын. Уонна бэйэм ийэ да быһыытынан барыларыгар ыалдьабын. Ол гынан баран күрэх аата күрэх. Барытын ымпыктаан-чымпыктаан, көрөн-истэн кырдьыгынан дьүүллүүбүн”.

Хомус эмтиир, ыраастыыр күүстээх дииллэр. Василена итини кытары сөпсөһөр.Чахчытын оннук. Былыр эмчиттэр хомуһунан дьүһүйэн туран дьону-сэргэни, дьиэни-уоту, туттубут малы-салы ыраастыыллара. Билиҥҥи балысхан кэмҥэ хомус ыраастыырын, эмтиирин эмиэ итэҕэйэн ыраастаналлар. Василена тус бэйэтэ хомус ыраастыырын, арчылыырын, араҥаччылыырын бэйэтин этинэн-хаанынан билбитэ. 2019 с. кини олоҕор буолбут түбэлтэ кэнниттэн хомус сүдү күүһүгэр эрэнэр.

Василена үһүс уонна төрдүс айар киэһэлэрэ кыл мүччү хамсык кэмигэр 2020 с. буолан ааспыттара. Кыра баҕайы бириэмэ кэмигэр бэлэмнэммитэ. Кэнсиэр наһаа табыллан, өрө көтөҕүллэн ааспыта. Ити кэмҥэ Василена түөрт ыйдаах ыарахан этэ. Инньэ гынан тус бэйэтигэр наһаа ыарахан эбит. Икки кэнсиэри нэһиилэ тулуйбутум диэн кэлин эппиттээх. Ол гынан баран кимиэхэҕэ да тыл быктарбатах буолан, ким да билбэт буолан, барыта этэҥҥэ ааспыт курдуга. Василена тапталлаах ийэтин кытары “Алыптаах Хомус” диэн оҕо кинигэтин суруйан, сүрэхтээн таһаарбыта. Ити кинигэ матыыбынан тыйаатырга оҕо испэктээгэ турбута. Василена  сүрүн оруолу Кустукчаана кыыс оҕо оруолун толорбута. Василена: “Ити мин эмиэ биир улахан үлэм түмүгэ буолар. Эппитим курдук драматическай актриса буолуох баҕам кэйиэлээбитэ буолуо. Ийэбинээн Кустукчаана кыыс оҕо туһунан суруйбуппут. Кини хорсун уонна бэйэтин сааһыгар улахан киһи курдук оттомноох. Бүрүүкээн кэлбит улахан ыарыыны айыылар көмөлөрүнэн күөн көрсөн,  кыйдаабытын, кыайбытын туһунан сэһэргиир испэктээк. Режиссер Розалия Тартакинова. Муусукатын дирижер Анюта Иванова таҥмыта. Кини өссө видеоконтент бэйэтин көрүүтүнэн оҥорбута. Премьераҕа “Дьол” бөлөх доҕуһуоллаабыта, “Бриллианты Якутии” үҥкүү бөлөҕө үҥкүүлэринэн киэргэппитэ. Инньэ гынан бэрт чаҕылхай уонна кэрэ көстүүлээх испэктээк сүрэхтэммитэ.

Василена хомуска онлайн маастар-кылаастары ыытар. Тайлаҥҥа, Нидердаҥҥа олорор дьоннору үөрэппитэ. Уопсайынан билигин интернет ситимэ түргэн, инньэ гынан кыах элбэх, төһө да ыраах буоллун, туох да хааччахтаабат. Куйаар нүҥүө дьарыктыыр туох да уратыта суох. Ол гынан баран бириэмэ арааһа сороҕор табыгаһа суох буолуон сөп,  хааччахтыан сөп эрээри, барытын эрдэттэн былааннаатахха, табыллар.  

Василена хомуһун коллекцията наһаа улахан. Сүүрбэччэ хомустаах. Саха сирин хомус маастардарын хомустара бары да кэриэтэ бааллар.

 Василена  баҕа санаата муус устар 3 күнүгэр киэһэ 19:00 ч. “Сэргэлээх уоттара” Култуура киинигэр “ТУРУК» моно-перфоманс буолар. Өрүү инники күөҥҥэ айа-тута, сайда-үүнэ  сылдьар, ырыаһыт уонна импровизатор-хомусчут Василена Шарина бэйэтин “ТУРУК» моно-перфомансыгар эрэнэ күүтэр!!!

Вера Черноградская,  тыйаатыр литэрэтиирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйэ.