Бу дьыл кулун тутар 5 күнүгэр Александр Иванович Алексеев — С.А.Зверев-Кыыл Уола аатынан СӨ Үҥкүүтүн тыйаатырын дириэктэрэ, РФ уонна СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ култууратын туйгуна, РФ театральнай диэйэтэллэрин Сойууһун чилиэнэ, Горнай уонна Сунтаар улуустарын бочуоттаах олохтооҕо эмискэ соһумардык уонна хомолтолоохтук олохтон туораата. Бэйэтин бииргэ төрөөбүт дьонугар уонна чугас аймахтарыгар – ыар сүтүк. Кини Алексеевтар халыҥ аймах тумус туттар киһилэрэ, дьонун куруук өйүүрэ, барыларыгар кыһамньылаахтык сыһыаннаһара, туох баар тэрээһиннэрин тэрийэрэ, көмөлөһөрө, дугда-хахха буолара. Үҥкүү тыйаатырыгар, биир идэлээхтэригэр – бу тыйаатыры төрүттээбит, киэн көрүүлээх-билиилээх, толкуйдаах, киириилээх-тахсыылаах, ылыннарыылардаах, аан бастаан 10 с. үҥкүүлээн, онтон 33 с. устата эҥкилэ суох салайан кэлбит дириэктэрбит суох буолла. Саха дьонугар – саха төрүт фольклорун – үҥкүүтүн, ырыатын, муусукатын өрө туппут, киэн эйгэҕэ таһаарбыт, Аан дойду устун аар саарга аатырдыбыт уһулуччулаах үлэһит күн сириттэн күрэннэ.
Александр Иванович Алексеев балаҕан ыйын 10 күнүгэр 1958 с. Горнай улууһугар Кэптиҥҥэ элбэх оҕолоох Александра Андреевна Заровняева уонна Иван Кириллович Алексеев дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кировскай орто оскуолатын бүтэрэн баран Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр сулууспалаабыта. Ол кэннэ 1979 с. Хабаровскайдааҕы култуура институтугар хореография салаатыгар үөрэнэ киирбитэ. 1983 с. үөрэҕин ситиһиилээхтик бүтэрэн баран Саха судаарыстыбаннай үҥкүү бөлөҕөр үҥкүүһүтүнэн үлэҕэ киирбитэ.
Бэйэтин үлэтин кытары эдэр артыыс общественнай үлэни дьүөрэлээбитэ. 1985 — 1987 сс. комсомол салайааччыта, 1987 — 1992 сс. устата ансаамбыл профсоюһун бэрэссэдээтэлэ этэ.
Үҥкүүһүт быһыытынан Өрөспүүбүлүкэ, Сэбиэскэй Сойуус уонна тас дойдуларынан гостуруолга элбэхтик сылдьыбыта: ЭКСПО – 84 Бухарест, Румыния, Новосибирскай, Поволжье куораттарынан, Сэбиэскэй Сойуус култууратын уонна литэрэтиирэтин күннэригэр Монголияҕа, Норуоттар икки ардыларынааҕы успуорт күрэхтэһиитигэр “Үтүө дьулуур оонньуулара”, Хотугу Кавказ куораттарынан, Краснодарскай кыраай, Дальнай Востокка, Украинаҕа, Саха култууратын уонна ускуустубатын күннэрэ Иркутскайга уонна Амурскай уобаластарга, Арассыыйа Правительствотын дьиэтигэр уонна П.И.Чайковскай аатынан кэнсиэр саалатыгар, Туваҕа уонна Хакасияҕа.
1992 с. Александр Иванович көҕүлээһининэн уонна кини салайыытынан Саха сирэ Арассыыйа судаарыстыбатыгар киирбитэ 360 с. уонна Саха үҥкүүтүн бөлөҕө тэриллибитэ 10 с. анаммыт улахан кэнсиэртэри тэрийэн Москубаҕа “Россия” саалатыгар көрдөрбүтэ. Саха сирин бастакы президена Михаил Ефимович Николаев Александр Иванович ыыппыт тэрээһиннэрин үрдүктүк сыаналаабыта уонна бэйэтин уурааҕынан Үҥкүү ансаамбылын СӨ Үҥкүү тыйаатыра буолар статуһун иҥэрбитэ уонна Александр Ивановиһи тыйаатыр дириэктэринэн анаабыта.
Дьэ бу эдэр киһиэхэ улахан эппиэтинэс уонна итэҕэл буолбута. Александр Иванович туох баар энергиятын, билиитин-көрүүтүн, элбэхтэн элбэх идеяларын, хас хардыытын, былааннарын олоххо киллэрэр гына сүүрэн-көтөн барбыта. 1992 с. иистэнэр сыах аспыта, 1993 с. саха үнүстүрүмүөннэрин оркестра тэриллибитэ. Бэрт элбэх таһымнаах кэпсэтии кэнниттэн тыйаатыр Өксөкүлээх аатынан култуура уонна техника дыбарыаһыгар олохтоммута уонна 28 сыл устата итиҥҥэ базаламмыта.
2005 с. В.А.Штыров Уурааҕынан тыйаатырга С.А.Зверев-Кыыл Уола аатын иҥэриллибитэ. 2017 с. Е.А.Борисов Уурааҕынан тыйаатырга Мария уонна Василий Мохначевскайдар ааттарынан Бэрдьигэстээҕи саха үнүстүрүмүөннэрин айар мастарыскыайа холбоммута.
Александр Иванович 33 сыл устата дириэктэрдээбит кэмигэр барыта 60 испэктээк, ол иһигэр 17 оҕо испэктээгэ турда. Уонна бу кэм устата араас гостуруоллары Саха сиригэр, Арассыыйа куораттарыгар уонна тас дойдуларга тэрийэн ыыппыта: Кливленд, Англия, «Карнавал цветов» Ницца Франция, Саха сирин күннэрэ Швейцарияҕа, «Люблинскай бэстибээл» Польша, «Тыйаатыр эйгэтэ» бэстибээл, Мартиг, Франция, Хотугу Каролина, АХШ, Квебек провинцията, Канада, «Бохсуруйуу» уонна «Лолита» испэктээктэри Москубаҕа, 37-с Пиренейскай бэстибээл Франция уонна Испания 40 куораттарынан, Хабаровскайга, Санкт-Петербурга уонна Сургутка, 45-с бэстибээл Монгийон, Конфоланс куораттарга, Франция, Мартиньи куоракка, Швейцария, Санкт — Петербурга уонна Ленинград уобалаһыгар, оркестр кэнсиэрэ Санкт-Петербургдааҕы консерваторияҕа.
2005 с. Норуоттар икки ардыларынааҕы «Кыһыл көмүс ласточка» диэн идэтийбит үҥкүүһүттэр күрэхтэригэр Монголияҕа Владислав Попов Арассыыйаттан соҕотох дипломант буолбута.
2007 с. Тываҕа гостуруол, 2008 с. Москубаҕа «Красота спасет мир» бэстибээлгэ үҥкүүһүттэр ситиһиилээхтик кыттыбыттара. Артыыстар 2009 с. Николай Петров «Айыы аймаҕа» испэктээгин Е.В.Колобов аатынан «Новая опера» тыйаатырга үрдүк таһымнаахтык көрдөрбүттэрэ.
Александр Иванович үрдүк таһымнаах продюсер буолан артыыстарын тас дойду бэстибээллэргэ Бельгияҕа-Францияҕа; Чеонан үҥкүү күрэҕэр Соҕуруу Кореяҕа; эдэр ыччат уонна успуорт бырааһынньыгар Анкара, Караман куораттарыгар, Турция, VII Азия-Тихэй океан регионун «Венок Дружбы» күрэҕэр Улан-Удэ, Бурятия, Владивосток куоракка, Норуоттар икки ардыларынааҕы бырааһынньыкка Эскешехер, Турция, X «Кантеле» норуот муусукатын бэстибээлигэр тэрийэн кытыннарбыта. 2015 с. «Куллустай Бэргэн» этнобалеты Москубаҕа Арассыыйа академическай ыччат тыйаатырыгар уонна Санкт-Петербурга Эрмитажнай тыйаатырга көрдөрбүттэрэ.
2018 с. Москубаҕа, Кремль Дыбарыаһыгар Ис дьыала министиэристибэтин үлэһиттэрин кытары «Улахан ыһыах» композицияҕа үҥкүүһүт уолаттар кыттыбыттара; «Золотая маска на улице» — «Масленица» бэстибээл, Москуба; «Путешествие в Рождество» бэстибээл Москуба, III Аан дойдутааҕы куонкурус-монгол (этническэй) шоу үҥкүүтэ в г. Хух-Хото, Ис Монголия, Кытай; XXIV фольклор бэстибээлэ «Витоша», Болгария; Красноярскайга национальнай норуотунай муусука үнүстүрүмүөннэр профессиональнай оркестрдар бэстибээлэ; Росконцерт «Мы — Россия» чэрчитинэн Москубаҕа, Москуба уобалаһыгар, Санкт-Петербурга, Ленинград уобалаһыгар «Дети Белого Солнца» этнобалет уонна «Благословение Земли олонхо» кэнсиэр; 2022с. тыйаатыр артыыстара Арассыыйа Правительствотын Дом Пашкова дьиэтигэр оһуокайдаабыттара. Ол кэннэ саха оһуокайа Арассыыйа норуоттарын чулуу айымньыта буолбута. Бу сылга өссө Росконцерт көҕүлээһининэн Арассыыйа-Кыргызстан култуура сыла түмүк кэнсиэригэр Бишкеккэ кыттыбыта.
2023 с. оркестр тэриллибитэ 30 сылыгар анаан Бурятияҕа, Улан-Удэҕэ гостуруол, үөрэммит институттарыгар Төгүрүк остуол ыытыллыбыта. Ити сылга Новосибирскай куоракка «Үрүҥ күн оҕолоро» этнобалеты этно-хореографическай уонна театральнай толоруу бэстибээлгэ улахан ситиһиилээхтик кыттыбыта.
2023 с. ахсынньытыгар 18 артыыс Росконцерт былаанынан быстах байыаннай дьайыы буола турар сиригэр Луганскай, Запорожскай уонна Херсонскай уобаластарга гостуруоллаабыта.
Быйыл 2025 с. Үҥкүү тыйаатыра Росконцерт былааныгар эмиэ киирэн ахсынньы ыйга Татарстаҥҥа, Башкортостаҥҥа уонна Марий Элга «Кыыл Уолун утумнаан» кэнсиэри көрдөрүөхтээх.
1987 с. Саха сирин үҥкүү ансаамбыла Саха комсомолун бириэмийэтин лауреатын аатын ылбыта, Үҥкүү национальнай тыйаатыра култуура, ускуустуба уонна шоу-бизнес «Көмүс таба» бириэмийэ лауреата, I Өрөспүүбүлүкэтээҕи куонкурус «Кинолетопись Якутии» «Саха ускуустубатын ситиһиилэрин киинэ матырыйаалларыгар көрдөрөөһүн» номинация кыайыылааҕа, Аан дойдутааҕы фольклор бэстибээлин үрүҥ көмүс мэтээлин хаһаайына Дижон, Франция. Анна Ахматова айымньыларынан «Реквием» композиция Анна Ахматова мемориальнай түмэл-квартиратын дирекциятын махталын хаһаайына. 2004 с. тыйаатыр Владимир Набоков «Лолита» айымньытын тарҕатан Набоков аатынан Петербург түмэлин бочуоттаах чилиэнэ испииһэгэр киллэриллибитэ. «Бохсуруйуу» этнобалет Марий Эл Театральнай диэйэтэллэрин Сойууһун быһаарыытынан «Кугу Сорта» театральнай этно-арт бэстибээл I-кы үрдэллээх лауреата буолбута.
Оркестр Президент В.А.Штыров Махталынан, тыйаатыр кэлэктиибэ президент Е.А.Борисов Махталынан наҕараадаламмыта. Тыйаатыр Норуоттар икки ардыларынааҕы үҥкүү күрэҕин лауреата (Соҕуруу Корея, 2012). Тыйаатыр С.А.Зверев-Кыыл Уола төрөөбүтэ 115 сылын үрдүк таһымнаахтык Москубаҕа уонна Санкт-Петербкрга ыыппытын иһин СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэтин «Признание года» бириэмийэ хаһаайына. “Үрүҥ күн оҕолоро” этнобалет Х «Хаарыан хампа» театральнай бэстибээлгэ «Признание зрителей» номинация кыайыылааҕа, «Хара саһыл» испэктээк «Чулуу испэктээк» ХI «Хаарыан хампа» театральнай бэстибээл кыайыылааҕа.
Александр Иванович көҕүлээһининэн 90-с сыллартан ускуустубаны науканы кытары дьүөрэлиирэ. Тыйаатыр бастакы Концепциятын 1993 с. филология наука кандидата Агафья Захарова уонна ускуустуба кандидата Ангелина Лукина суруйбуттара. Иккис Концепция «Концепция Национального театра танца РС(Я) им.С.А.Зверева-Кыыл Уола на 2006-2016 гг.» ускуустуба доктора Галина Алексеева суруйбута. Концепция «Концепция до 2030 года» ускуустуба доктора Ангелина Лукина айан суруйбута. Александр Иванович көҕүлээһининэн сотору-сотору научнай практическай конференциялар, төгүрүк остуоллар ыытыллыбыттара.
Саха идэтийбит муусуката, үҥкүүтэ сайдарыгар тус кылаатын киллэрбитин уонна өр сыллар устата үтүө суобастаах үлэтин иһин Александр Иванович Алексеев СӨ култуурата туйгун бэлиэтинэн, «СӨ културатын култууратын үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аатынан, Арассыыйа театральнай диэйэтэллэрин Сойууһун Бочуоттаах грамотатынан, Арассыыйа култууратын миниистэрин махтал суругунан, Арассыыйа Федеральнай мунньах Федерация Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлин махтал суругунан, «Горнай улууһун бочуоттаах олохтооҕо» бочуоттаах аатынан, «Арассыыйа култууратын үтүөлээх үлэһитэ» бочуоттаах аатынан, «Сунтаар улууһун бочуоттаах олохтооҕун» бочуоттаах аатынан наҕараадаламмыта.
Александр Иванович салайааччы буолуон иннинэ 10 сыл устата бу кэлэктиипкэ үҥкүүлээбит буолан, тыйаатыр айар үлэтин иһин-таһын барытын бэрткэ билэрэ. Кини тэрийбит кэлэктиибэ үүнэригэр, сайдарыгар элбэх сыратын-сылбатын, уопутун, билиитин-көрүүтүн биэрбитэ, айар, салайар үлэ үөһүгэр сылдьыбыта. Саха үҥкүүтэ, ырыата-тойуга, муусуката аар саарга биллибитин, элбэх критиктэр уонна балетоведтар ыстатыйалара, этиилэрэ туоһулууллар. Кини биһиги тыйаатырбыт Арассыыйаҕа биллибит, тарбахха баттанар кэлэктииптэр курдук таһымнаах диэн этэрэ уонна олоҕун бүүс бүтүннүүтүн бүтэһик күнүгэр дылы төрүттээбит тыйаатырыгар анаабыта. Александр Иванович бэйэтин талбыт идэтигэр бэриниилээҕэ, саҕалаабыт дьыалатын хайаатар да тиһэҕэр тиэрдэрэ, үтүө түмүктүүрэ, аҕалыы артыыстарыгар сыһыаннаһара, чулуу салайар, көҕүлүүр, тэрийэр талааннааҕа. Элбэх былааннаах, баҕа санаалаах этэ. Онтун тыйаатырын артыыстара, үлэһиттэрэ толоруохпут диэн бүк эрэнэбин.
С.А.Зверев-Кыыл Уола Үҥкүү тыйаатырын литэрэтиирэҕэ салаатын сэбиэдиссэйэ
Вера Черноградская