Бу Орто туруу бараан дойдуга киһи олоҕо «түннүгүнэн чыычаах көтөн ааһарыныы» сүрдээх түргэн уонна арыт ардыгар кылгас да буолар эбит. Доҕорбут Александр Алексеев туһунан «этэ» диэнинэн сэһэргиир олус ыараханнык иһиллэр, курус. Кини өссө даҕаны олох олорор, сөбүлүүр, айымньылаах үлэтинэн Сахабыт сирин дьонун–сэргэтин үөрдэ-көтүтэ, саха норуотун түҥ ыраахтан кэлбит уонна күн бүгүҥҥэ диэри илдьэ сылдьар дьарыгын, дьоҕурун, үгэһин, омук быһыытынан уратытын, култууратын чинчийиигэ, сайыннарыыга, үйэтитиигэ дьоһуннаах кылаатын өссө да киллэриэхтээх, олоҕун орто омурҕанын саҥардыы ааһан сылдьар эр бэрдэ, хайа эрэ киһи мөку быһыытыттан, дьалаҕайыттан, сырдык тыына быстыбыта олус диэн абалаах-саталаах, кыһыылаах да буолар эбит.
Истиҥник саныыр оскуолатааҕы табаарыспыт Саша Горнай оройуонун Маалтааны нэһилиэгэр Александра Андреевна Заровняева уонна Иван Кириллович Алексеевтар элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ алтыс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Кини ойор-тэбэр оҕо сааһа, алын кылаастарга оскуолатааҕы сыллара, айылҕа маанылаах киэҥ нэлэмэн, кыраһыабай көстүүлээх Кэптин алааһыгар ааспыта.
Биһиги Александрдыын Горнай оройуонун Атамай, Октябрьскай, Маалтааны, Маҥаны уонна Кировскай аҕыс кылаастаах оскуолатын оҕолоро салгыы 9-10 кылаастарга Кировскай орто оскуолатыгар үөрэммиппит уонна 1976 сыллаахха бүтэрбиппит. Оччолорго партия, комсомол тыыныгар иитиллибит буоламмыт бары биир дьиэ кэргэн оҕолорун курдук эйэлээхтик, иллээхтик, билиигэ-көрүүгэ эрэ утумнаах дьулусханыгар ылларан маһынан оттуллар оһохтоох интернакка олорбуппут. Ахсаан өттүнэн элбэх үөрэнээччи баар буолан икки кылаас арыллыбыта «А» уонна «Б». Оскуола устуоруйутугар саамай улахан выпуск этибит, 63 буолан бүтэрбиппит. Бары даҕаны үөрэххэ уонна общественнай олоххо көхтөөх баҕайы этибит, спортивнай күрэхтэһиилэр, культурнай массовай бэстибээллэр сотору-сотору буолар этилэр. Онно бары ким туохха дьогурдааҕынан кыттар этибит. Манна барытыгар доҕорбут Александр инники күөҥҥэ сылдьар активнай позициялаах этэ. Ис киирбэх, сымнаҕас майгылаах, аһыныгас санаалаах, аһаҕас дууһалааҕа. Үөрэххэ дьулуурдаах, элбэх билиилээҕэ, санаатын аһагастык этинэр буолан оҕолор да учууталлар да болҕомтолорун аһара тардар этэ. Ол сылларга Өрөспүүбүлүкэҕэ саҥардыы вокальнай инструментальнай ансаамбыллар тэриллибиттэрэ: «Чороон, «Чолбон» диэн сахалыы ааттаах-суоллаах. Саха бастакы эстраднай артыыстара кыттыылаах гостуруоллар сотору-сотору буолаллара. Улахан дьоҥҥо аналлаах киносеанстарга, кэнсиэртэргэ бастыҥ көрдөрүүлээх кылаас оҕолоро поощрение быһыытынан сылдьар этибит. Онно дьулуһан туран чугастан көрөөрү инники эрээккэ, арыт сцена анныгар муостаҕа сытан өрө мыҥаан көрүү да буолааччы. Маныаха Александр биир да кэнсиэри көтүппэккэ көрөргө дьулуһара. «Смена» фотоаппаратынан туһэрэн ону бэчээттиир түбүгэр түһэрбит. Кини онус кылааска тахсыыбытыгар номнуо инники идэтин чопчу быһаарынан сылдьара. 1976 сыл сааскы кэмэ наһаа да кэтэһиилээх, үөрүүлээх уонна долгутуулаах буолбута. Оскуоланы бүтэрии, ситии- хотуу, аттестаат ылыыта. Оскуола залыгар оччолооҕу сиэринэн симик соҕустук бырааһынньыктааҕы остуол тардыллыбыта, биэчэр, үҥкүү, кимиэхэ эрэ аан бастаан уол кыыстыын вальска киириитэ, салгыы түүннэри айылҕаҕа тахсан күүлэйдээһин, саҥа тахсар күнү көрсүү, бу барыта олус да күндү этэ. Сарсыныгар нэһилиэгинэн «Школа-Производство-ВУЗ» диэн оччолордооҕу девиһинэн үксүбүт «Атамай» совхоз отделенияларыгар үлэлии, туйгуннук үөрэммит бэрт аҕыйах оҕо үрдук үөрэххэ туттарса бэйэ-бэйэни сайыһа былаастаах тарҕаспыппыт. Уолаттар ытык иэһи төлүү Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр икки сыл сулууспаҕа ыҥырыллан барбыттара.
Александр армияҕа икки сыл сулууспалаабыта. Ол да кэннэ санаатын уларыппатага. Салгыы 1979 сыллаахха Хабаровскайга култуура институтугар үөрэнэ барбыта. Уонна 1983 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэн специалист үрдүк аатын ылан салҕыы идэтинэн Дьокуускайга Саха судаарыстыбаннай үҥкүү ансаамбылыгар, онтон Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үҥкүүтүн театрыгар олоҕун тиһэх күнүгэр диэри айымньылаахтык, үрдүк таһаарылаахтык ис дууһатыттан арыллан туран үлэлээбитэ. Александр үлэтин туһунан бэрт үгүһү кэпсиэххэ сөп этэ. Ол эрээри ону ордук чуолкайдык, истиҥник кини бииргэ үлэлээбит доҕотторо, чугастык эн-мин дэһэн алтыспыт дьон сырдаталлара ордук тиийимтиэ буолара саарбаҕа суох.
Оскуола да кэнниттэн күн бүгүнүгэр диэри бииргэ үөрэммит оҕолорбутун кытта ыкса сибээстэһии билигин да салҕанар. Төгүрүк даталарга мустан ирэ-хоро кэпсэтэр, үөрэр-көтөр үгэс баар. Эһиил 2026 сылга орто оскуоланы бутэрбиппит 50 сыла буоларын испитигэр үөрэ күүтэбит.
Александр үлэлиирин тухары төрөөбүт нэһилиэгин, оройуонун кытары сибээһин быспатаҕа. Ол курдук, оройуон, нэһилиэк улахан культурнай маассабай тэрээһиннэригэр кини салайар Үҥкүү национальнай театра мэлдьи кыттыылаах ааһара. Александрга ылбычча киһиэхэ бэриллибэт бастыҥ хаачыстыбалар арылыччы көстөллөрө. Ол курдук, бэйэтигэр уонна салайар дьонугар күүстээх ирдэбил, чуолкай толоругас буолуу, сыалы-соругу чопчутук туруоруу, үтүө түмүктэрдээх буолууну ситиһии, майгылаах мааныта, дьоҥҥо сыһыана, оҕону кытта оҕо, эдэри кытта эдэрдии, саастаах дьоҥҥо ытыктабыл, убаастабыл. Туох да омуна суох өрөспүүбүлүкэҕэ тарбахха баттанар биир бастыҥ салайааччы быһыытынан сылдьыбыта, оннук да дии саныыбыт.
Дойдуга ыһыллыы-тоҕуллуу сылларыгар туох да кистэлэ суох мунуу – тэнии, эрэли сүтэрии, муунтуйуу тэрилтэлэргэ үгүстүк көстөр этэ. Онтон биһиги уолбут Александр айылҕаттан тэрийэр дьоҕурунан, ыпсарыылаах тылынан-өһүнэн, ырааҕы өтө көрөрүнэн, былаас уорганнарыгар сатабыллаах туруорсуутунан, ылыннарыылаан тылынан-өһүнэн Үҥкүү театра сайдыы аартыгар табатык уонна бигэтик турбута.
Александр үлэтин сүнньүнэн бэрт үгүстүк өрөспүүбүлүкэ иһинэн, Россия регионнарынан итиэннэ дойду тас өттүгэр даҕаны бэрт элбэх сырыылары оҥорбутун билэбит, истэбит. Ол сырыыларга култуура, искусство, театр, музыка эйгэтигэр аатырбыт, чулуу дьоннору кытта билсиспитэ, доҕордоспута. Кинилэр, бэйэлэрин идэлэринэн үрдүк кылаастаах специалистар уһулуччу сыанабылларын, истиҥ сыһыаннарын, убаастабылларын ылбыта. Ол туһунан бэрт элбэх хаартыскалар туоһулууллар.
Биирдэ эмит сэһэргэһээри төлөпүөннээтэххэ, кини кэлэктиибин кытта гостуруоллуу арыт Францияҕа, Швейцарияҕа, Канадаҕа, Турцияҕа, Бельгияҕа, Южнай Кореяҕа, Монголияҕа онтон да атын тас дойдуларга сылдьар буолара. Дойду ис өттүгэр сырыыны ааҕа да барбаккын. Олоҕун түһэх күнугэр диэри үгэс курдук үлэтинэн сүүрэ-көтө сылдьан биирдэ эппитэ: «Дьэ быйыл театырбыт кэтэһиилээх сыла. Өрөспүүбүлүкэ биир тумус туттар киһитэ, улуу киһи Кыыл Уола төрөөбүт төгүрүк сыла буолар. Ол бэлэмигэр сылдьабыт. Муҥ саатар ону тэрийэн баран үлэбин тумуктээтэрбин» — диэн аһаҕастык санаатын этээхтээбитэ. Ону баара …ону баара ….
Кини кылгас ол эрэн чаҕылхай олоҕу олорон ааста. Дьиҥнээх патриот диэн кинини ааттыахха сөп. Тус бэйэтин олоҕун оҥостубакка, чуо бааччы үлэтинэн эрэ олорбут сүдү киһи. Муҥ саатар ыал буолан олоҕун салгыыр оҕолордооҕо буоллар дуу…
Биһиги Александарбытынан киэн туттабыт. Кинини холобур оҥостобут. Кини өр сыллаах үлэтэ үрдүктүк сыаналаммытыттан астынабыт: Россия култууратын үтүөлээх улэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия театральнай деятеллэрин Сойууһун чилиэнэ, Горнай уонна Сунтаар улуустарын бочуоттаах олохтооҕо.
Табаарыспыт Александр Иванович–Сааска барахсан быдан дьылларга быраһаай! Эн чиэһинэй үрдук аатыҥ туһунан биһиги сүрэхпитигэр үтүө өйдөбүл мэлдьи баар буолуо. Суруллубут суоруллубат. Онон тугэнинэн туһанан, биһиги оскуолатааҕы табаарыспыт Александр Иванович Алексеев-Сааска, кылгас ол эрэн чаҕылхай тус олоҕун, киэҥ далааһыннаах чинчийэр, үөрэтэр, норуокка киэҥник тарҕатар айымньылаах үлэтин анаан-минээн кинигэҕэ таһааран үйэтитэр бииргэ улэлээбит С.А.Зверей-Кыыл Уола аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үҥкүү национальнай театрын кэлэктиибигэр муҥура суох махталбытын тириэрдэбит.
Ахтыыны оҥордубут: 1976 сылллаахха орто оскуоланы бииргэ үөрэнэн бүтэрбит доҕотторо. 2025 сыл ыам ыйа, Горнай, Бэрдьигэстээх.
